Eşeyli Üreme ve Çeşitleri Nelerdir?

Eşeyli Üreme ve Çeşitleri Nelerdir?
Erkek ve dişi üreme hücrelerinin birleştirilmesiyle yeni bir canlının oluşturul­masına eşeyli üreme, üreme hücrelerine ise gamet denir. Bütün canlıların gametleri haploid (n) sayıda kromozom taşırlar.
Eşeyli üreyen canlıların büyük çoğunluğunda gametler mayoz bölünmeyle oluşturulur. İstisna olarak su yosunlarında, çiçeksiz bitkilerde, bazı basit ya­pılı hayvanlarda ve erkek arılarda gametler monoploid (n) bireyden mitoz bölünmeyle oluşturulur.
Genellikle erkek gamet sperm, dişi gamet ise yumurta diye adlandırılır. Er­kek ve dişi gamet çoğunlukla farklı şekil ve yapıda olmakla beraber bazen benzer şekilde de olabilirler. Gametlerin gen yapılarında ise mutlaka farklı­lık vardır.
Erkek ve dişi gametin sıvı bir ortamda birleşmesine ise döllenme denir. Döl­lenmeyle oluşan diploid hücre zigot olup, mitozla bölünüp gelişerek yeni canlıyı meydana getirir. O halde eşeyli üreyen bütün canlılarda, bu üreme­yi sağlayan iki temel esas vardır.

Bunlardan birincisi gametlerin oluşumunu sağlayan mayoz bölünmedir.
İkincisi ise gametlerin birleşmesini sağlayan döllenmedir. Döllenmeyle oluşan zigot mitozla gelişerek canlıyı meydana getirir.
Eşeyli üreme, farklı gen yapısına sahip gametlerin birleştirilmesiyle gerçek­leştiği için, yeni oluşan yavrular atalarına birçok yönden benzemezler. Böy­lece yeni gen kombinasyonları meydana getirilerek tür içi çeşitlilik sağlan­mış olur. Bu durum canlı türlerinin değişen ortam şartlarına uyumlarını ko­laylaştırır.
Böylece türler, eşeyli üremeyi gerçekleştirerek adaptasyonlarını artırmış olurlar. Bundan dolayıdır ki, eşeysiz üremeyle çok hızlı çoğalabilen bakteri­ler, tek hücreliler ve diğer bazı canlılar bile zaman zaman eşeyli üreyerek çeşitliliklerini artırmaktadırlar.
Eşeyli üremenin çeşitleri: Canlılar dünyasında çok farklı eşeyli üreme şekilleri vardır. Bu çeşitliliğin oluşmasında, ga­metlerin oluşum şekli, gametlerin yapı ve büyüklüğü, döl­lenme ortamı, gametleri oluşturan bireylerin özellikleri, ge­lişmenin biçimi, vs. etkili olmaktadır.

1. Izogami
Şekil ve yapı olarak aynı büyüklükteki gametlerin birleşme­siyle gerçekleşir. Hem erkek hem dişi gamet kamçılıdır. Ga­metler aynı bireyden ya da farklı bireylerden oluşabilir.
En yaygın olarak su yosunlarında görülür. En iyi iki örnek Ulothrix ve Chlamydomonas’dır.

izgogami
2. Heterogami
Şekil ve büyüklük bakımından farklı olan gametlerin birleş­mesiyle meydana gelir. Genellikle yumurta hareketsiz ve büyüktür. Sperm ise küçük olup, aktif hareketlidir.
Yumurta ve spermin büyüklük farkı fazla değilse buna anizogami denir. Su yosunlarından Oodegonyum ve spirojirada görülür.
Sperm ve yumurtanın büyüklük farkı çok ise buna Oogami denir. Hayvan­ların büyük çoğunluğu böyle ürer. En iyi örnek memeliler olup, sperm yu­murtadan en az 200 defa küçüktür.

Heterogami
3. Konjugasyon
Kalıtsal yapısı farklı iki hücrenin, aralarında oluşturdukları sitoplazmik bir köp­rü sayesinde kalıtsal madde alış verişi yapmalarıdır. Bakterilerde, tek hüc­relilerden bazı Algler ve Sillilerde (Paramesyumda) görülür. Düzenli bir eşeyli üreme şekli değildir. Bakteri konjugasyonunda gerçek anlamda ga­met oluşumu ve döllenme görülmez. Paramesyumda ise mayoz bölünme ve döllenme gerçekleşir.
4. Metagenez (Döl Değişimi)
Bazı canlıların hayat devrinde hem eşeysiz, hem de eşeyli üreme beraber görülür. Eşeysiz üreyen bir döl, eşeyli üreyen bir döle değişerek hayat dev­ri tamamlanır. Buna metagenez (döl almaşı) denir. Tek hücrelilerden plaz-modyumda, hayvanlardan deniz anasında görülür. Çiçeksiz bitkilerin temel üreme şeklidir.
Örneğin plazmodyumun sporları sivrisinek ısırınca, insana bulaşır. Kemik ili­ği, dalak ve karaciğerde çoğaldıktan sonra kana dönerek alyuvarlara girer. Büyüyen plasmodyum sporu büyüyerek şizonta dönüşür. İnsanın kan hüc­relerinde (alyuvarlar) çoğalan şizontlar bölünmelerle çok sayıda çekirdek oluşturur. Her çekirdeğin etrafında bir miktar sitoplazma alınarak merozoit-ler oluşur. Merozoitler alyuvarları patlatarak sıtmaya neden olur.
Görüldüğü gibi plazmodyumun eşeysiz üremesi insanın vücudunda, eşeyli üremesi de sineğin vücudunda gerçek­leşir.
5. Hermafroditiik
Omurgasız hayvanların büyük bir bölümünde ve bitkilerin çoğunda bireyler hem erkek hem de dişi organı bulundu­rurlar. Bundan dolayı hem yumurtaları hem de spermleri oluşturabilirler. Böyle hayvanlara hermafrodit, böyle bitkile­re ise erselik denir.
Her iki eşey organı beraber bulunsa da çoğu zaman bir bi­rey kendi kendini döllemez veya dölleyemez. Bunu, erkek ve dişi gametleri farklı zamanlarda olgunlaştırarak sağlarlar. Çünkü sürekli kendi kendini dölleme durumunda çeşitlilik azalır.
Sadece bazı bitkilerde ve bazı yassı kurtlarda (tenyalar) bir birey kendi kendini dölleyerek tek başına üremeyi başara­bilmektedir. Bu üreme biçimine hermafrodiiizm denir.
6. Partenogenez
Eşeyli üremenin özel bir şeklidir. Bal arılarında, eşek arıla­rında, karıncalarda, bazı çekirge ve kelebeklerde, yaprak bitlerinde ve su pirelerinde görülür. Partenogenez olayının esası, yumurtanın döllenme olmadan gelişerek yeni bir bireyi meydana getirmesidir.
Örneğin; arılarda dişi arılar yumurta ve spermin döllenme­sinden meydana gelirken, erkek arılar sadece yumurtadan, döllenme olmadan meydana gelirler. Bu nedenle kraliçe arı yumurta meydana getireceği zaman mayoz bölünme geçi­rirken, erkek arılar spermleri mitoz bölünmeyle oluşturur.
Piazmodyum gametleri, sineğin vü­cudunda döllenerek zigotu oluşturur. Bu şekildeki eşeyli üremeye game-togoni denir. Zigot bağırsak epitelinde, mayoz bölünme ile bölünerek sporları oluşturur. Bu üreme şekline de sporogoni denir.

partenogenez

eseyli-ureme-cesitleri