HAYVANLARDA DESTEK VE HAREKET

HAYVANLARDA DESTEK VE HAREKET
Hareket etmek hayvanların önemli özelliklerindendir. Süngerler ve denizlaleleri gibi bazı hayvanlar yer değiştirmeden avlarını tentakülleriyle (dokunaç) yakalar. Aslan, kurt, zebra vb. pek çok hayvan ise zamanlarının ve enerjilerinin önemli bir bölümünü besin aramak, tehlikeden kaçmak, eş bulmak için gerekli hareketleri yaparken harcar. Canlılar hareketlerini destek ve hareket sistemi ile gerçekleştirir. Bu sistem aynı zamanda canlının dik durmasını da sağlar.
Hayvanlar âleminde üç tip destek ve hareket sistemi görülür. Bunlar hidrostatik iskelet, dış iskelet ve iç iskelettir:
1. Hidrostatik İskelet
Yassı solucanlar, yuvarlak solucanlar ve halkalı solucanlar gibi bazı omurgasız hayvan türlerinde görülen hidrostatik iskelet, vücut sıvısı ve bu sıvıyı hareket ettirerek basınç oluşturan kaslardan meydana gelir. Örneğin halkalı solucanlardan olan toprak solucanında (Resim 1.5.1) hareket bu şekilde sağlanır. Toprak solucanında halka şeklinde ve boyuna uzanmış kaslar bulunur (Şekil 1.5.1). Toprak solucanı bu kasların her ikisini de kullanarak baştan kuyruğa doğru ilerleyen ritmik kasılma dalgaları oluşturur. Halka şeklindeki kaslar kasılarak vücut sıvısına basınç yapar ve solucanın uzamaya başlayan ön ucu kıllar yardımıyla bir yere tutunduktan daha sonra boyuna kaslar kasılır; vücudun arka kısmı öne doğru çekilerek vücut kalınlaştırılır. Böylece hareket sağlanmış olur. Ayrıca hidrostatik iskelet sayesinde vücut şekli de korunur.

halkali-solucan-destek-hareket-sistemi

2. Dış İskelet
Omurgasızlardan eklembacaklılarda ve yumuşakcalarda dış iskelete rastlanır. Bu canlılardaki bazı hücreler salgıladıkları organik ve inorganik maddelerle vücutlarının dışında koruyucu bir tabaka meydana getirir. Dış iskelet adı verilen bu tabaka, vücudu dış etkilere karşı korur, destek ve direnç verir. Ayrıca karada yaşayan hayvanlarda su kaybını engeller. Dış iskelet canlının büyümesini sınırlandırır. Bu nedenle midye ve istiridye gibi bazı yumuşakçaların kabuklarının kenarlarına yeni maddeler eklenmesiyle iskeletleri büyür. Böcekler ise büyüme evrelerinde kabuk değiştirir (Resim 1.5.2).
Midye ve salyangoz gibi yumuşakçalarda ise kalsiyum karbonattan yapılmış sert bir dış iskelet bulunur (Resim 1.5.3). Bu canlıları dış tehlikelerden koruyan iskelet, ağır olduğu için hayvanın hareketini zorlaştırır.
Eklembacaklılardan çekirgede dış iskelet azotlu bir polisakkarit olan kitin tabakasından oluşmuştur (Resim 1.5.4). Kitin tabakası dayanıklı ve hafif olduğu için canlının hareketini engellemez. Hayvanın hızlı haraket etmesi, bu iskelete iç yüzeyden bağlanmış olan çizgili kaslar sayesinde gerçekleşir.

dis-iskelet

olmus-cekirge-dis-iskelet

3. İç İskelet
Süngerlerde, derisi dikenlilerde ve omurgalı canlılarda iç iskelet görülür. İç iskelet; hareketi kolaylaştırır, büyümeye engel olmaz.
Bazı süngerlerde iç iskelet, kalsiyum karbonat veya silisten oluşan spikül denilen iğnelerden (Resim 1.5.5) bazılarında ise spongin denilen protein yapılı liflerden oluşur.

Derisi dikenlilerde ise kalsiyum karbonat ve magnezyum karbonattan oluşmuş deri altındaki sert plakalar iç iskeleti oluşturur (Resim 1.5.6).
Omurgalılardan köpek balığı ve vatoz gibi kıkırdaklı balıklarda emb-riyonik ve ergin dönemde iskelet, kıkırdak yapıdadır (Resim 1.5.7). Sa­zan, uzun burunlu mercan balığı (Resim 1.5.8) gibi kemikli balıklarda ise iskelet embriyonik dönemde kıkırdak, ergin dönemde kemik yapı­dadır. Kemikli balıklardan memelilere kadar tüm omurgalılarda iskelet, kemikten yapılmıştır. Yalnız sürtünme ve darbelere karşı eklem yerle­rinde kaygan ve esnek kıkırdak yapı korunmuştur. Hayvanlarda iskelet, kaslarla birlikte destek ve hareket sistemini meydana getirir.

Omurgalılardan kuşlarda uçmayı sağlamak için ön üyeler ka­nat şeklinde gelişmiştir. Kanatlardaki iskelet ve güçlü kaslarla uçma sağlanır. İskeleti oluşturan kemikler incedir. Büyük kemiklerin içle­rinde hava boşlukları vardır. Bu kemikler dayanıklılığı arttıran ve ağırlığı azaltan içi bal peteği görünümünde olan bir yapıya sahiptir (Şekil 1.5.2). Bu boşluklar sayesinde kuşların uçması kolaylaşır.
ic-iskelet